Od 1 stycznia wielka reforma rynku bankowego. Nowy indeks zastąpi WIBOR, ale spory prawne nie znikną

Od 1 stycznia 2027 roku banki będą zawierać umowy kredytowe zgodnie z nowym wskaźnikiem referencyjnym​ POLSTR. Zastąpi on WIBOR, który będzie stopniowo wygasał i całkowicie zniknie z krajowego systemu finansowego z końcem grudnia 2036 roku. Eksperci podkreślają, że zmiana ta nie powinna być odczuwalna dla kredytobiorców, a liczba sporów sądowych może pozostać na podobnym poziomie jak w przypadku WIBOR-u. Zaznaczają jednocześnie, że jego podważanie może kosztować polską gospodarkę setki miliardów złotych.

– Kwestionowanie wskaźnika WIBOR z perspektywy sektora bankowego może doprowadzić do ogromnych kosztów. Szacujemy je jako wielokrotności w stosunku do tego, co obserwowaliśmy przy okazji kredytów walutowych. Mówimy o kosztach rzędu 300–350 mld zł. Jeżeli uwzględnimy również, że ten portfel cały czas się rozwija, to znaczy do 2026 roku kredyty nadal są udzielane, potem będą żyły i generowały określone przychody odsetkowe. Jeżeli dodamy do tego portfel kredytów konsumpcyjnych, które w latach 2004–2026 w kwocie 195 mld zł były oparte na wszelkiej maści WIBOR-ach, koszty przekraczają czy zbliżają się już do poziomu 460 mld zł – mówi w rozmowie z agencją Newseria dr Tomasz Pawlonka, dyrektor programu analityczno-badawczego Warszawskiego Instytutu Bankowości.

Łączne dochody odsetkowe sektora bankowego z kredytów hipotecznych opartych na WIBOR-ze w latach 1997–2025 wyniosły 218,1 mld zł. 100,7 mld zł to kredyty nadal aktywne, a 117,4 mld zł już spłacone. Wartość pobranych opłat i prowizji szacuje się na kolejne 35,2 mld zł, co wynika z raportu Instytutu Sobieskiego „Wpływ podważania stawki referencyjnej WIBOR na stabilność sektora finansowego oraz na gospodarkę Polski”.

Autorzy publikacji przedstawili możliwe skutki ukształtowania się niekorzystnej linii orzeczniczej w sporach o WIBOR. W zależności od przyjętego scenariusza szacują, że potencjalne koszty dla sektora bankowego mogą wynieść od 78,7 mld zł do 283,7 mld zł. Górna granica zbliża się do wartości kapitałów własnych całego sektora, który na koniec 2025 roku wyniósł 322 mld zł.

– Dla sektora bankowego oznacza to paraliż, aczkolwiek mówimy tutaj o scenariuszu maksymalnym. Z perspektywy tego, jak będzie się rozwijała akcja kredytowa, obniżka kapitałów własnych banków będzie w naturalny sposób prowadziła do obniżenia ich zdolności do finansowania gospodarki. Dotyczy to kredytów mieszkaniowych, ale również inwestycyjnych – tłumaczy dr Tomasz Pawlonka. – Jedna złotówka uszczerbku wyników banków przekłada się mniej więcej na 6–8 zł kredytu, który nie trafi do gospodarki, a tak bardzo jest jej potrzebny. Ona od wielu lat zmaga się z bardzo niską stopą inwestycji. W ostatnim czasie traci już korzyści wynikające z konwergencji do państw Europy Zachodniej i musi budować przewagi w zupełnie innym miejscu – w innowacyjności, konkurencyjności. W tym momencie odcinamy sobie tlen w postaci finansowania ze strony sektora bankowego – dodaje.

W 2025 roku stopa inwestycji w Polsce wyniosła 17,1 proc. PKB, podczas gdy w Unii Europejskiej było to 21,3 proc. Jednocześnie nakłady inwestycyjne w kraju wzrosły o 4,4 proc. r/r, a według prognozy Komisji Europejskiej w 2026 roku inwestycje mają się zwiększyć o 6,9 proc., wobec 2,2 proc. w całej Wspólnocie. 

Jednocześnie do 2040 roku potrzeby inwestycyjne Polski mogą sięgnąć 4 bln zł, a obecna luka inwestycyjna wynosi ok. 170 mld zł rocznie. Sektor bankowy dysponuje potencjałem zwiększenia finansowania gospodarki o prawie 508 mld zł, jednak jego wykorzystanie będzie zależało od wzrostu aktywności inwestycyjnej oraz stabilnego otoczenia regulacyjnego i fiskalnego. Takie wnioski płyną z raportu Związku Banków Polskich „Polska i Europa 2026: inwestycje, bezpieczeństwo, przyszłość”.

– Odejście od WIBOR-u i przejście na POLSTR oznacza, że począwszy od 2027 roku, nowe kredyty zmiennoprocentowe będą udzielane właśnie na podstawie jednomiesięcznego POLSTR. Z perspektywy kredytobiorcy reforma ta, i taki też był jej cel, powinna mieć charakter neutralny – podkreśla dyrektor programu analityczno-badawczego Warszawskiego Instytutu Bankowości.

Komisja Nadzoru Finansowego (KNF) w sierpniu br. nadała wskaźnikowi POLSTR (Polish Short Term Rate) status istotnego wskaźnika referencyjnego. Sama decyzja o zastąpieniu WIBOR-u nowym indeksem zapadła w ramach reformy wskaźników referencyjnych, nad którą pracował Komitet Sterujący Narodowej Grupy Roboczej ds. reformy wskaźników referencyjnych (KS NGR). Tym samym od 1 stycznia 2027 roku WIBOR nie będzie stosowany w nowych umowach. Będzie służył wyłącznie do obsługi istniejących ekspozycji. Jest to element stopniowego procesu zastępowania WIBOR-u przez POLSTR, który ma się zakończyć 31 grudnia 2036 roku.

– WIBOR znajduje się na tej samej płaszczyźnie co POLSTR. To znaczy, że próby podważania WIBOR-u tak samo mogą się przekładać na próby kwestionowania wskaźnika POLSTR. Z perspektywy mitygowania ryzyka – którego w polskiej gospodarce i sektorze mamy za dużo, ponieważ ryzyko prawne działalności kredytowej znacząco przewyższa już ryzyko kredytowe, immanentne, naturalnie związane z działalnością bankową – odejście od WIBOR-u i przejście na POLSTR wiele nie zmienia. To jest techniczna zmiana, jeśli chodzi o zastosowany wskaźnik – uważa dr Tomasz Pawlonka.

Od 2022 roku liczba postępowań sądowych dotyczących WIBOR-u systematycznie rośnie. Na koniec 2023 roku w pierwszej instancji toczyły się 654 sprawy rozpoznawcze dotyczące kredytów złotowych opartych na WIBOR-ze. Rok później było ich 1532, a na koniec 2025 roku 2728, co pokazują dane z raportu Instytutu Sobieskiego.