Podważanie wskaźnika WIBOR może kosztować banki setki miliardów złotych. Dotknęłoby to całą gospodarkę

W polskich sądach rośnie liczba postępowań dotyczących kredytów złotowych opartych na wskaźniku WIBOR. Na koniec 2025 roku w pierwszej instancji toczyło się ich ponad 2,7 tys. – wynika z danych przytoczonych w raporcie Instytutu Sobieskiego. Jego autorzy podkreślają, że kwestionowanie kredytów opartych na stawce WIBOR może w skrajnym scenariuszu kosztować sektor bankowy nawet 284 mld zł. Związek Banków Polskich podkreśla, że to kwota nie do udźwignięcia przez sektor i mogłaby się wiązać z przymusową restrukturyzacją części instytucji, co z kolei oznaczałoby poważne konsekwencje dla gospodarki.

– Skala potencjalnych konsekwencji dla przegranych banków byłaby ogromna i znacznie większa niż to, co widzieliśmy w przypadku kredytów frankowych. Oszacowaliśmy, że te konsekwencje wyniosłyby ponad 284 mld zł. To jest suma zbliżona do łącznych kapitałów banków, czyli coś, co mogłoby doprowadzić do prawie wyzerowania kapitału. Niektóre banki by upadły, a inne miałyby poważne problemy z udzieleniem kredytów. Polska gospodarka na pewno by ucierpiała – mówi agencji Newseria Leszek Skiba, prezes Instytutu Sobieskiego, współautor raportu „Wpływ podważania stawki referencyjnej WIBOR na stabilność sektora finansowego oraz na gospodarkę Polski”.

WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) jest jednym z kluczowych elementów polskiego systemu finansowego. Wyznacza stopę procentową, po jakiej banki są gotowe pożyczać sobie środki na określony termin.

– WIBOR to wskaźnik ceny pieniądza, czyli coś, co stosują nie tylko banki podczas udzielania kredytów hipotecznych, ale również wiele obligacji Skarbu Państwa. Mamy też aktywa leasingowe, instrumenty pochodne, czyli tak naprawdę jest on sercem polskiej gospodarki. Kwestionowanie go to jest wprowadzenie napięć, ryzyka, niepewności dla polskich i zagranicznych firm na rynkach kapitałowych. To jest coś, co rzutowałoby na bezpieczeństwo finansowe Polaków, którzy zastanawialiby się, czy ich oszczędności są bezpieczne, ale też inwestorów, którzy dzisiaj się zastanawiają, czy kupić obligacje Skarbu Państwa i jaka jest ich cena, co się może z nimi zdarzyć – wyjaśnia prezes Instytutu Sobieskiego.

– Mamy ogromną wartość instrumentów pochodnych opartych na tym wskaźniku. Nawet trudno ją oszacować, ponieważ duża część z nich jest notowana poza polskim rynkiem, na przykład na londyńskiej giełdzie – podkreśla dr Tadeusz Białek, prezes Związku Banków Polskich.

Raport IS wskazuje, że łączna wartość aktywów finansowych wykorzystujących WIBOR na koniec 2024 roku wynosiła ponad 6 bln zł wraz z instrumentami pochodnymi. To równowartość ok. 167 proc. polskiego PKB. Ponad 1 bln zł przypada na aktywa sektora bankowego i SKOK. Składają się na nie m.in. kredyty hipoteczne (305,6 mld zł), kredyty dla przedsiębiorstw (266,9 mld zł) oraz dłużne papiery wartościowe (280,2 mld zł). Do tego dochodzi rynek obligacji opartych na WIBOR-ze o wartości 480,7 mld zł, w tym obligacje skarbowe za 293,1 mld zł.

Łączne dochody odsetkowe sektora bankowego z kredytów hipotecznych opartych na WIBOR-ze w latach 1997–2025 wyniosły 218,1 mld zł. Ponad 100 mld zł przypada na kredyty nadal aktywne, a 117,4 mld zł na już spłacone. Wartość pobranych opłat i prowizji szacuje się natomiast na 35,2 mld zł. 

– W sytuacji, kiedy mamy do czynienia z istotnym kryzysem bankowym, zawsze pierwszym problemem jest to, że banki przestają udzielać kredytów. Niektórych banków na to nie stać, a inne muszą zadbać o swój podstawowy kapitał – tłumaczy Leszek Skiba.

Według autora raportu w szerszym ujęciu scenariusz powszechnych przegranych banków w sprawach dotyczących WIBOR-u oznaczałby ryzyko przeniesienia kosztów sporów prawnych na wszystkich klientów sektora bankowego poprzez wyższe marże, opłaty i prowizje, a także ograniczoną ofertę produktową.

– Kwestionowanie umowy o WIBOR jest zwiększeniem niepewności prawnej. W przyszłości wyobrażamy sobie taką sytuację, że masowe podważanie wieloletnich umów kredytowych opartych na WIBOR-ze w konsekwencji oznacza, że banki będą pięć razy bardziej się zastanawiać, czy udzielić kolejnego kredytu na dłuższy czas. Niepewność prawna jest czynnikiem, który czasami powoduje, że ktoś nie chce podpisać takiej umowy, kiedy poważne jest prawdopodobieństwo jakiegoś niekorzystnego orzeczenia sądu, a nawet TSUE. Banki mogą preferować kredytowanie klientów na krótszy okres. Wtedy rzeczywiście może dojść do sytuacji, w której trudniej będzie uzyskać kredyt hipoteczny – wyjaśnia prezes Instytutu Sobieskiego.

Jak podkreślono w raporcie IS, 12 lutego 2026 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) wydał orzeczenie, zgodnie z którym zgodność metodologii wskaźnika referencyjnego z przepisami unijnymi nie należy do oceny sądu rozpatrującego spór konsumencki, a sąd powinien się koncentrować na ocenie warunków konkretnej umowy. Prawo unijne nie zobowiązuje banku do przekazywania konsumentowi szczegółowych informacji technicznych o sposobie jego obliczania.

– To państwowy nadzór, w naszym przypadku Komisja Nadzoru Finansowego, wydaje licencję, a więc zgodę na opracowywanie wskaźnika dla tak zwanego administratora, czyli instytucji, która pełni funkcję instytucji opracowującej wskaźnik – tłumaczy prezes Związku Banków Polskich. – Niemniej jednak gdyby doszło do prób podważania w sposób realny, ponieważ na razie to są promile spraw, to miałoby to dramatyczne konsekwencje dla całej gospodarki.

Szacowane łączne koszty dla banków według prawdopodobieństwa pozwu mieszczą się w przedziale od 78,7 mld zł do 283,7 mld zł. Górna granica tego przedziału zbliża się do wartości całego kapitału własnego sektora bankowego, który na koniec 2025 roku wyniósł 322 mld zł. Jednocześnie zgromadzenie kwoty 284 mld zł zajęłoby ok. 15 lat, biorąc pod uwagę, że rezerwy na spory frankowe, tworzone przez sześć lat, sięgnęły ponad 102 mld zł, a rekordowy poziom rezerw zawiązanych w ciągu jednego roku (2023) nie przekroczył 20 mld zł w skali sektora.

– W tych czarnych scenariuszach sektor bankowy nie byłby w stanie zaabsorbować tych strat. Chcę to wyraźnie i jednoznacznie podkreślić. W dużej części sektor musiałby być poddany decyzjom o przymusowej restrukturyzacji, czyli mówimy tu o uporządkowanej likwidacji – podkreśla dr Tadeusz Białek. – Banki nie przygotowują się na czarny scenariusz, ponieważ nie zakładają, że on może nastąpić, przede wszystkim z powodu ustaleń wynikających z wyroku TSUE oraz z uwagi na jednoznaczne stanowiska wszystkich organów nadzoru. Komitet Stabilności Finansowej jako organ nadzoru makroostrożnościowego w swoich stanowiskach jednoznacznie wskazywał, że próby podważania WIBOR-u są skazane na niepowodzenie, że nigdy nie był on przedmiotem żadnych manipulacji, jest właściwie administrowany i licencjonowany.

Liczba postępowań sądowych dotyczących kredytów złotowych opartych na WIBOR-ze stale jednak rośnie. Na koniec 2023 roku w pierwszej instancji toczyły się 654 sprawy rozpoznawcze, rok później było ich 1532, a na koniec 2025 roku – 2728. ZBP podaje, że na koniec lipca było ich ponad 3,8 tys.

– To bardzo mało, biorąc pod uwagę, że mówimy o perspektywie trzech lat, w której takie pozwy były wnoszone. Wedle danych na koniec lipca zapadło 277 wyroków, w których we wszystkich, co do jednego, zarzuty dotyczące WIBOR-u zostały oddalone. Dlatego też banki na czarny scenariusz się nie przygotowują – zapewnia prezes ZBP.

Autorzy raportu Instytutu Sobieskiego przygotowali również rekomendacje dla instytucji nadzorujących.

– Rekomendujemy po pierwsze to, aby główne instytucje z sieci bezpieczeństwa, czyli KNF, NBP, Ministerstwo Finansów, podkreśliły pełnoprawność i bezpieczeństwo WIBOR-u oraz nowej stawki POLSTR, która ma zastąpić WIBOR w przyszłości – podkreśla Leszek Skiba. – Chcemy też zwrócić uwagę na konieczność wzorca umowy na kredyt hipoteczny. On powinien mieć sankcję państwową, czyli w jakimś sensie być zatwierdzony przez któryś z organów. Jeżeli banki udzielają kredytu hipotecznego według pewnego wzorca, to ryzyko prawne jest mniejsze, gwarantuje on bowiem bezpieczeństwo zarówno dla banku, jak i dla klienta. W przyszłości nie powinno to prowadzić do sporów prawnych i może też oznaczać, że banki nie będą skłonne do tego, żeby obciążać takie umowy nadzwyczajnie dużymi marżami.